Στην πρόσφατη ταινία του με τίτλο «Καποδίστριας» ο βραβευμένος σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής βάζει τον Ιωάννη Καποδίστρια να συναντά τον Καγκελάριο της Αυστρίας Κλέμενς φον Μέτερνιχ στο Συνέδριο της Βιέννης το 1815. Εκεί ο Μέτερνιχ, υποστηρίζοντας ότι δεν υπάρχει ελληνική φυλή, έλαβε την εξής απάντηση από τον Καποδίστρια: «η φυλή για την οποία μιλώ είναι απόγονος τριών πολιτισμών: του μινωικού, του κλασικού ελληνικού και του βυζαντινού. Ποιος άλλος λαός έχει τριπλό πολιτισμό;». Άραγε ο σημαντικότατος αυτός Έλληνας πολιτικός θα μπορούσε το 1815 ή ακόμη και μέχρι το τέλος της ζωής του να δώσει αυτήν την απάντηση;

Ο σκοπός της παρούσας διάλεξης είναι διττός. Αρχικά παρουσιάζεται το αρχαιολογικό γίγνεσθαι της εποχής κατά την οποία έζησε και έδρασε ο Ιωάννης Καποδίστριας. Περιγράφονται τόσο οι αρχαιολογικοί όροι που ήταν σε χρήση κατά την περίοδο εκείνη, όσο και τα λιγοστά μνημεία που ήταν τότε γνωστά και τα οποία σήμερα με εξαιρετική ευκολία ονομάζονται προϊστορικά, «μυκηναϊκά» ή «μινωικά». Κατόπιν εξιστορείται πώς και πότε κατασκευάστηκε ο όρος «μινωικός». Ο όρος αυτός, καθώς και οι εκφράσεις «μινωική εποχή» και «μινωικός πολιτισμός» αποτελούν επινοήσεις του Γερμανού φιλόλογου Καρλ Χεκ, ο οποίος μεταξύ των ετών 1823 και 1829 εξέδωσε το πολυσήμαντο τρίτομο έργο του «Κρήτη».

Εβδομήντα χρόνια αργότερα ο Άγγλος αρχαιολόγος Άρθουρ Έβανς στην προσπάθειά του να ερμηνεύσει τα ευρήματα που προέκυψαν από τις επιφανειακές του έρευνες στην Κρήτη κατά τα έτη 1894-1899 και ιδίως από τις ανασκαφές του στην Κνωσό ανέτρεξε στα έργα του Καρλ Χεκ. Ενστερνίστηκε πλήρως τις ιδέες του. Χάρις στο έργο του Έβανς επικράτησε η ιδέα ενός «μινωικού» πολιτισμού, όρος που χρησιμοποιείται ευρέως ακόμη και σήμερα.

Άραγε η αναχρονιστική χρήση του όρου «μινωικός» από τον Έλληνα σκηνοθέτη είναι θεμιτή στο πλαίσιο της καλλιτεχνικής έκφρασης και δημιουργίας και ιδίως μιας βιογραφικής ταινίας, όπως αυτής του Ιωάννη Καποδίστρια; Ή ίσως υποδηλώνει πώς εμείς οι νεότεροι Έλληνες επιθυμούμε να αντιλαμβανόμαστε το παρελθόν μας; Μήπως εν τέλει η ωραιοποίηση του παρελθόντος μας –συχνά παραποιώντας αρχαιολογικά ή ιστορικά συμπεράσματα– δεν οδηγεί παρά μόνο στη φιλαυτίαν;